Doanh nhân Phạm Thị Kiều Oanh – Người phụ nữ đi tìm hạt gạo sạch cho chính mình đến những cánh đồng lúa rươi sinh thái
Mắc bệnh tiểu đường và loay hoay tìm một hạt gạo sạch cho bữa cơm của chính mình, chị Phạm Thị Kiều Oanh đã tìm đến những cánh đồng rươi vùng cửa sông Hải Phòng. Gần một thập kỷ sau, mô hình lúa rươi sinh thái chị cùng bà con gây dựng đã trở thành nền móng của Rueco.
Ở nhiều cánh đồng đồng bằng Bắc Bộ, người nông dân cấy hai vụ lúa mỗi năm. Trên những thửa ruộng rươi liên kết với Công ty CP Sinh thái Ruộng Rươi (Rueco), mỗi năm chỉ có một vụ, từ tháng Giêng đến tháng Sáu.
Lúa bị sâu bệnh, người ta chấp nhận mất mùa chứ không phun thuốc. Lựa chọn nghe có vẻ ngược đời ấy bắt đầu từ nhu cầu rất riêng của một người phụ nữ.
Chị Phạm Thị Kiều Oanh, nhà sáng lập, Giám đốc điều hành Rueco, trên cánh đồng lúa rươi. Ảnh: Rueco
Đi tìm hạt gạo cho chính mình
Chị Oanh mắc bệnh tiểu đường. Việc đầu tiên chị phải thay đổi là bữa ăn, nhưng tìm được một nguồn gạo thật sự sạch để yên tâm dùng hằng ngày không hề dễ. Chị bắt đầu tự đi tìm những vùng nguyên liệu phù hợp.
“Tôi muốn có hạt gạo sạch cho chính mình, rồi chia sẻ hạt gạo ấy với cộng đồng những người có hoàn cảnh giống tôi”, chị Oanh nhớ lại.
Cơ duyên đưa chị đến những cánh đồng rươi ở Kiến Thụy (Hải Phòng).
Rươi là loài sinh vật sống dưới bùn ruộng vùng nước lợ và rất nhạy cảm với hóa chất. Chỉ cần đất, nước nhiễm phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật là rươi không thể tồn tại. Thế nhưng khi ấy, lúa trên ruộng rươi chỉ được trồng lấy lệ, chủ yếu làm thức ăn cho gia súc, gia cầm.
Chị Oanh nhìn thấy ở đó một điều khác. Nếu cây lúa có thể sống chung với con rươi, chính sự hiện diện của rươi sẽ là “chứng nhận sống” cho độ sạch của hạt gạo. Năm 2017, chị quyết định khởi nghiệp với mô hình lúa rươi. Chị một mình vào tận miền Nam tìm giống lúa ngon, mang về trồng thử trên ruộng rươi.
“Mình sẽ là người chịu thiệt”
Trở ngại lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở lòng tin. Bà con lo đổi giống xong sẽ không có ai thu mua, nhất là với giống lúa tím còn xa lạ. Để tạo niềm tin, chị Oanh cam kết thu mua với giá gấp đôi lúa canh tác thông thường. Vụ đầu tiên chỉ thu được khoảng 8 tấn lúa.
Quy trình trên ruộng rươi được giữ nghiêm ngặt. Lúa được cấy thưa để chân ruộng thoáng mát. Không bón lân, đạm, không dùng thuốc trừ sâu, chỉ dùng phân ủ từ rơm rạ, trấu và phân chuồng. Sau mỗi vụ gặt, bà con cày bừa, đánh luống cho đất tơi xốp, rồi trả thân lúa và trấu về ruộng làm thức ăn cho rươi.
“Bà con làm lúa rươi chỉ việc ngồi bên trên canh thôi, còn lân, đạm, thuốc trừ sâu thì không có một tí nào”, chị Oanh nói.
Nguyên tắc này được giữ cả khi mất mùa. “Nếu sâu bệnh thì coi như bỏ. Mình xác định mình là người chịu thiệt, vì lỡ phun xịt gì mà ảnh hưởng đến rươi của bà con thì không đền nổi.”
Bác Nguyễn Thế Phong, hộ nông dân liên kết với Rueco từ năm 2017. Ảnh: Rueco
Bác Nguyễn Thế Phong, một trong những hộ liên kết với Rueco từ năm 2017, hiểu rõ cái giá của việc làm trái tự nhiên.
Gia đình bác từng cùng các kỹ sư Nhật Bản thử bón phân đều đặn trên ba mảnh ruộng để tăng năng suất lúa. Đất đen lại, lúa tốt hẳn, nhưng con rươi biến mất hoàn toàn. Phải ba năm sau khi ngừng cách làm đó, rươi mới xuất hiện trở lại. “Con rươi, con cáy, nước bẩn là không có”, bác Phong nói.
Hạt gạo ruộng rươi đi xa
Cuối năm 2017, chị Oanh mang gạo ruộng rươi sang giới thiệu tại một hội chợ nông sản ở Nhật Bản. Sản phẩm chưa thể xuất khẩu vì sản lượng chưa đủ và vướng rào cản thương mại, nhưng được đón nhận nồng nhiệt. “Có một vị quản lý ăn thử cơm từ gạo ruộng rươi, thấy ngon quá, ông ấy lập tức gọi thêm nhiều người khác đến ăn cùng”, chị kể.
Rueco thử nghiệm nhiều giống lúa trên ruộng rươi, chú trọng cả vị ngon lẫn giá trị dinh dưỡng, gồm ST25, ngọc nương chín, nếp vàng và giống tím thảo dược. Theo chị Oanh, khách hàng thường nhận xét gạo ruộng rươi ngọt và đậm vị hơn.
Gạo tím thảo dược, một trong những giống lúa Rueco canh tác trên ruộng rươi. Ảnh: Rueco
Lúa được thu hoạch vào cuối tháng Sáu. Vì không phun thuốc nên bông lúa thường có ốc bám, phải loại bỏ bằng tay. Mỗi kg thóc chỉ cho khoảng 6 lạng gạo.
Rueco kiểm nghiệm chất lượng gạo mỗi năm và tự làm toàn bộ chuỗi, từ trồng, xay xát, đóng gói đến giao hàng. “Vùng nào có rươi là yên tâm vùng đó đất cực kỳ sạch, muốn xét nghiệm gì cũng được”, chị Oanh khẳng định.
Từ hạt gạo đầu tiên, Rueco mở rộng sang các món chế biến từ rươi, các thức quà truyền thống dưới thương hiệu Ruca, và vùng nguyên liệu bản địa ở Sơn La, Cao Bằng. Sản phẩm của Rueco hiện có mặt tại hơn 200 điểm bán.
Gần một thập kỷ, cánh đồng đổi khác
Nhìn lại chặng đường, điều chị Oanh trân trọng nhất là sự thay đổi của bà con. “Lúc đầu bà con sợ lắm. Sau một năm, hai năm, rồi gần chục năm, những khó khăn ban đầu đã qua. Giờ tinh thần là cùng nhau nghĩ xem làm gì để tốt hơn”, chị chia sẻ.
Theo chị, mô hình lúa rươi giúp nâng gấp đôi hiệu quả kinh tế so với canh tác thông thường.
“Rueco là đơn vị đầu tiên, giờ cũng có các bạn trẻ đi theo mô hình này. Tôi thấy đây là mô hình riêng có của Việt Nam”, chị Oanh nói.
Mùa rươi rộ vào tháng Chín, tháng Mười âm lịch, dấu hiệu cho thấy cánh đồng vẫn giữ được sự trong lành. Ảnh: Rueco
Mỗi năm, khi “tháng chín đôi mươi, tháng mười mùng năm” về, rươi lại nổi lên trên những thửa ruộng ấy.
Với người phụ nữ từng đi tìm hạt gạo cho bữa cơm của chính mình, đó là lời xác nhận rằng cánh đồng vẫn sạch, và con đường chậm mà chị chọn vẫn đang đi đúng hướng.
